MÓWIĄCE KAMIENIE

Mała Klonia A.D. 1507 wieś braci Kościeleckich herbu Ogończyk

zdjecie

Mała Klonia powstała z części Wielkiej Kloni, która należała do córek Niemierzy Kiszewskiego ze Strzelewa. Wyodrębnienie nastąpiło zapewne krótko po 1497 r. Król Jan I Olbracht za niewypełnienie obowiązku uczestnictwa w pospolitym ruszeniu, podczas wyprawy mołdawskiej, skonfiskował majątek należący do sióstr Anny i Małgorzaty (Maruszy) Kiszewskich. Zabrane zostały im także ich działy ziemi w Wielkiej Kloni, które władca przekazał Wincentemu Kościeleckiemu herbu Ogończyk. Ten w oparciu o nie założył nową wieś, dzisiejszą Małą Klonię.
Pierwsze wzmianki źródłowe na temat Małej Kloni pochodzą z 1507 r. Wymieniana jest ona wówczas jako wspólna, odziedziczona po ojcu, własność trzech braci Kościeleckich: Mikołaja, Wacława (Wincentego) oraz Stanisława. Wieś ta przypadła im zapewne nieco wcześniej, a mianowicie po śmierci ich ojca, Wincentego Kościeleckiego, czyli około 1501 r.
Bracia Kościeleccy nie mieszkali w Małej Kloni. Tutejsze dobra dzierżawili właścicielom pobliskiego Przepałkowa. W 1509 sprzedali je ówczesnemu dzierżawcy Janowi Przepałkowskiemu herbu Jastrzębiec (lub Przegonia). Od tej pory dzieje obu wsi toczyły się wspólnie, niemalże po wiek XVIII.
Jan Przepałkowski około 1505 r. ożenił się z Katarzyną Obodowską. Z ich związku znanych jest dwóch synów, Wojciech, który około 1541 r. ożenił się z Anną Trzebieńską oraz Maciej, mąż Brygidy Wielewickiej.
Na początku XVII w. Mała Klonia należąca do licznej rodziny Przepałkowskich stopniowo zaczęła przechodzić w inne ręce. Początkowo, w przeważającej części, stała się własnością spokrewnionych z Przepałkowskimi Ostromięckich herbu Pomian wywodzących się z Ostromiecza w województwie chełmińskim. Była także przedmiotem rywalizacji między dominującymi w okolicy rodzinami Wałdowskich i Zebrzydowskich.
W 1601 r. Anna Przepałkowska, córka Marcina Przepałkowskiego i Elżbiety Zebrzydowskiej, przypadłe po ojcu części majątku w Przepałkowie i Małej Kloni sprzedała Jakubowi Ostromięckiemu. Kolejnymi właścicielami tych działów ziemi w Małej Kloni byli Maciej i Jan Ostromięccy, synowie Jakuba Ostromięckiego i Jadwigi Przepałkowskiej.
Maciej Ostromięcki, po śmierci rodziców, swoje dziedzictwo w Przepałkowie, Małej Kloni oraz część młyna na rzece Sępolence sprzedał Annie z Żalińskich Witosławskiej (1632). Dwa lata później od Żalińskiej dobra te kupił kasztelan kaliski Kacper z Więcborka Zebrzydowski. Tego samego roku (1634) Jan Ostromięcki swoje działy w Przepałkowie i Małej Kloni także sprzedał Zebrzydowskiemu.
Do 1646 r. Kacper Zebrzydowski wykupił wszystkie części Małej Kloni i Przepałkowa, które przypadły w spadku córkom Jakuba Ostromięckiego. Następnie całość wydzierżawił Walentemu Wąglikowskiemu z Przyrowy.
Po bezpotomnej śmierci Kacpra Zebrzydowskiego znaczna część jego majątku przypadła rodzinie Smoszewskich herbu Topór. Wśród nich znalazła się także Mała Klonia, którą spadkobiercy, w latach 1654 – 1660, odsprzedali Wawrzyńcowi Wałdowskiemu.
Wałdowscy już w I połowie XVII w. starali się wykupywać Małą Klonię. Prowadzili w tej sprawie rozmowy z Anną Przepałkowską, córką i jedyną spadkobierczynią Jana Przepałkowskiego. Jednak, gdy ona w 1626 r. swoje części Małej Kloni i Przepałkowa sprzedała Pawłowi Karłowskiemu doprowadziło to do konfliktu z Wałdowskimi, którzy zabili Karłowskiego nieopodal młyna w Tobole nad Kamionką.
Paweł Karłowski osierocił ośmioro dzieci. Opiekę nad nimi objął najstarszy syn Jakub. Chcąc uniknąć dalszych zatargów z Wałdowskimi o Małą Klonię w 1636 r. złożył Kacprowi z Więcborka Zebrzydowskiemu obietnicę, iż w przyszłości sprzeda mu te dobra. Wybór protektora nie był przypadkowy, gdyż właśnie Zebrzydowski od pewnego czasu sukcesywnie wykupywał działy ziemi w Małej Kloni, rywalizując tym samym z Wałdowskimi.
Po śmierci Zebrzydowskiego Karłowscy ponowili obietnicę w stosunku do jego spadkobierców. W 1656 r. sprzedali swoje dobra w Małej Kloni kasztelanowi santockiemu Janowi Smoszewskiemu, od którego i tak odkupili je Wałdowscy. Pierwotnie należały one do Wawrzyńca Wałdowskiego, następnie jego syna Stefana Wojciecha. Według wydanej przez tego ostatniego dyspozycji (1695) każdy z jego trzech synów otrzymał część majątku. Franciszkowi przypadło Przepałkowo, Janowi Karnówek, a Wojciechowi Mała Klonia.
W 1729 r. Wojciech Wałdowski zobowiązał się zrezygnować z dóbr w Małej Kloni na rzecz swego syna Kazimierza, zachowując jednocześnie dla siebie dożywocie na pięciu włókach. Jednak decyzja ta weszła w życie najprawdopodobniej dopiero w 1737 r.
Po śmierci Kazimierza Wałdowskiego, około 1739 r., działy ziemi w Małej Kloni przeszły w ręce spadkobierców, którymi były dzieci jego siostry Joanny: Wojciech, Antoni i Franciszka Chrząstowscy herbu Łodzia. W 1791 r. jako właściciel tej części Małej Kloni wymieniony był Alojzy Prądzyński.
Mimo tego, że na początku XVII w. większość działów ziemi w Małej Kloni z rąk Przepałkowskich przeszła do innych rodzin, pokrewnych z nią lub powinowatych, to do XVIII w. posiadali oni jeszcze część wsi. Należała ona do spadkobierców Mikołaja Przepałkowskiego i jego żony Katarzyny z Wierzbna Pawłowskiej. W 1701 r. bracia Adam i Wojciech Przepałkowscy odziedziczone części Przepałkowa i Małej Kloni sprzedali Janowi Lichnowskiemu. Od niego Przepałkowo kupił Franciszek Wałdowski, a majętność w Małej Kloni Piotr Komierowski, który w 1714 r. sprzedał ją Michałowi Raczyńskiemu z Kamienicy.
Zachowane źródła uniemożliwiają odtworzenie pełnej listy właścicieli majątku w Małej Kloni. Szczególnie dotyczy to przełomu XVIII – XIX w. Wiadomo, iż w 1826 r. należał on do Hendessa, następnie Hinza (1826) i Wendlanda (1828). W tym czasie posiadali oni również młyn w Ciosku nad Sępolenką oraz folwarki w Bagienicy i Wilkowie. Z biegiem czasu w obrębie Małej Kloni wyodrębniły się trzy majątki. Nastąpiło to przed 1865 r. Wówczas w północnej części wsi znajdował się folwark będący własnością Juliusa Schoenefelda. Posiadłość Johanna Gertha położona była w południowej części, natomiast Alberta Wolfa w środkowej.
Folwark, który w połowie XIX w. stanowił własność Juliusa Schoenefelda, w 1883 r. posiadał Edmund Naunheim. Najprawdopodobniej od niego jesienią 1889 r. majątek ten nabył kupiec Filip Fabian, który sprzedał go trzy lata później (1892), pochodzącemu z powiatu człuchowskiego, Ludwikowi Löschke. W 1917 r. folwark należał do Frantza Löschke, zapewne syna poprzedniego właściciela. Od 1929 r. posiadał go Erwin Krüger. Jego dobra zajmowały powierzchnię 192 ha (182 ha ziemi ornej, 10 ha łąk i pastwisk i 2 ha nieużytków i podwórza). Należały do niego: chlewnia, kurnik, cegielnia (rozebrana w 1937 r.) oraz 3 domy dla pracowników folwarcznych.
Erwin Krüger urodził się 11 maja 1896 r. w Wałdowie. Zmarł w dniu rozpoczęcia II wojny światowej. Przewodniczył oddziałowi Związku Rolników Okręgu Nadwiślańskiego (Landbund Weichselgau) z siedzibą w Kamienicy. Był mężem zaufania Zjednoczenia Niemieckiego (Deutsche Vereinigung). Polskie władze państwowe postrzegały go jako wrogo usposobionego do polskości.
Majątek z dworem w środku wsi w 1865 r. był własnnością Alberta Wolfa. W 1880 r. jako właściciel występował Neufeld, a w 1902 r. jego żona Mathilde z domu Ziegland. W 1904 r. folwark należał do Heinricha Karla. Prawdopodobnie on wybudował letnią kuchnię, na której umieścił inicjały „HK”. W 1907 r. majątek nabyła Komisja Kolonizacyjna, która go rozparcelowała, głównie między niemieckich osadników. Pozostałość folwarku, czyli tak zwaną resztówkę, w 1914 r. posiadał Otton Krause a od 1926 r. Mateusz (lub Maciej) Thiede. Przed II wojną światową przed frontową elewacją dworu znajdował się ozdobny ogród, z alejami żwirowymi. Podwórze folwarczne było brukowane kamieniem polnym. Do majątku należała stajnia, chlewnia, kuźnia oraz dwa domy dla robotników folwarcznych.
Majątek z dworem nieopodal linii kolejowej Pruszcz Bagienica - Więcbork w 1865 r. należał do Johanna Gertha. W 1875 r. dziedziczyła go wdowa po nim – Henrietta z domu Hoge, a w 1897 r. Julius Gerth z żoną Hanną z domu Karan. W 1937 r. właścicielem był syn Juliusa Gertha Walter. Według danych 1913 r. folwark liczył 133,75 ha. W 1929 r. obejmował 136 ha, w tym 116 ha ziemi ornej, 20 ha łąk i pastwisk.
Mała Klonia jest jedną z niewielu wsi, gdzie po minionych czasach zachowały się trzy dworki.
Dwór, o charakterze klasycyzującym, wzniesiony został około 1860 r. przez Juliusa Schoenefelda. Znajduje się nieopodal skrzyżowania dróg do Wilkowa i Kamienicy oraz Wielkiej Kloni. Stoi na niewielkim wzniesieniu. Wjazd do niego był usytuowany od strony wschodniej i prowadził przez podwórze folwarczne. Budynek jest całkowicie podpiwniczony. Jego powierzchnia użytkowa wynosi 420 m². Zaprojektowany został na rzucie wydłużonego prostokąta. Jest to budowla parterowa z wybudówką na osi elewacji frontowej. Bryłę główną nakrywa dwuspadowy dach. Wybudówka przykryta jest dwuspadowym daszkiem o prostopadłej kaletnicy. Korpus główny symetryczny z nieznacznie wysuniętym ryzalitem na osi w elewacji frontowej, w części północnej dwutrakowy, w południowej trzytrakowy. Od południa, w przedłużeniu korpusu głównego, znajduje się prostokątna dobudówka, pokryta płaskim dachem.
Na południe od dworu znajduje się dawne podwórze folwarczne z zachowanymi ceglanymi budynkami: inwentarskim i gospodarczym. Nieopodal, przy głównej drodze prowadzącej przez wieś, stoją trzy ceglane domy, dawniej zamieszkiwane przez pracowników folwarcznych. Za dworem, po stronie zachodniej, rozciąga się park ze starymi dębami, lipami, modrzewiami i kasztanami.
Drugi dwór, również o charakterze klasycyzującym, znajduje się w środku wsi. Datacja jego budowy nie jest pewna. Najpóźniej powstał około 1860 r. Prezentuje typ obszernej wiejskiej rezydencji o niewyszukanej formie zewnętrznej zbliżonej do budownictwa miejskiego I połowy XIX w. Jego powierzchnia użytkowa wynosi 210 m². Elewacją frontową zwrócony jest ku drodze. Budynek parterowy został zaplanowany na rzucie prostokąta, z użytkowym poddaszem (dwa pokoje na szczytach) oraz częściowym podpiwniczeniem, pod pomieszczeniem kuchni i dolnego hallu frontowego oraz w części południowo – zachodniej. Jest dwutrakowy z frontowym ryzalitem na osi elewacji zachodniej. Przykrywa go dach dwuspadowy. Od frontu znajduje się kryta dwuspadowym daszkiem wystawka.
Przed frontową elewacją zaplanowany został niewielki ogród. Za dworem rozciąga się podwórze folwarczne, w którego północnej pierzei zachowała się chlewnia z 1895 r. i kuchnia z około 1904 r. W niewielkiej odległości od dworu, po jego południowo – zachodniej stronie znajduje się staw z rosnącymi nad nim wierzbami.
Trzeci dwór wznosi się w południowej części wsi, przy drodze do stacji kolejowej Mała Klonia. Jego powierzchnia użytkowa, bez piwnic, wynosi 500 m². Powstawał etapowo. Prawdopodobnie pod koniec XIX w. Julius Gerth zbudował niewielki dwór (dom mieszkalny), który między rokiem 1920 a 1930 został częściowo włączony (fundamenty i piwnice) do nowego dworu, jako jego wschodnia część. Budynek został rozplanowany w kształcie litery „T”. Składa się z korpusu głównego i skrzydła zachodniego. Jest parterowy, całkowicie podpiwniczony, z dwupoziomowym poddaszem, w dolnej części mieszkalnym. Korpus główny ma kształt prostokąta z ryzalitem wejścia w elewacji północnej. Do elewacji południowej dostawiony jest ganek z czterema czworokątnymi słupami. Zasadniczy układ pomieszczeń dwutrakowy, w części wschodniej trzytrakowy z korytarzem pośrodku. Skrzydło zachodnie na planie prostokąta z ryzalitem na osi elewacji południowej, w zasadniczym schemacie dwutrakowe z klatką schodową w części północno – wschodniej. Całość przykryta została popularnym w tamtym czasie mansardowym dachem. Wnętrze uzyskało secesyjny charakter.
Za dworem, po jego północnej stronie, znajduje się podwórze folwarczne z budynkiem gospodarczym, dwiema oborami i stodołą. Po stronie wschodniej rozciąga się park.
Nagrałeś ciekawą trasę w Borowiackich Szlakach?
dodaj
Chcesz dodać ciekawy obiekt do Borowiackich Szlaków?
dodaj
Znasz interesującą historię o Borowiackich Szlakach?
dodaj